Cậu bé 14 tuổi bất hợp tác với gia đình và nhà trường: Bài học muộn màng về một việc cần làm từ sớm

Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) đang là vấn đề sức khỏe tâm thần thời sự, gây lo ngại cho cộng đồng tại Việt Nam và trên toàn cầu. Tỷ lệ trẻ em mắc phải ngày càng tăng cao, tạo ra những thách thức không nhỏ cho chính các em, gia đình và xã hội.

Theo Thạc sĩ Tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân, thành viên Hội Tâm lý Trị liệu Việt Nam, ADHD ảnh hưởng đến khoảng 5-7% trẻ em toàn cầu. Tại Việt Nam, nghiên cứu từ Bệnh viện Nhi Trung ương chỉ ra tỷ lệ này dao động từ 3-8%, trong đó trẻ nam có nguy cơ mắc cao gấp 3 lần trẻ nữ.

“Đây là con số đáng báo động, phản ánh xu hướng gia tăng nhanh chóng. Đáng chú ý, năm 2022, tỷ lệ chẩn đoán ADHD tại Mỹ trong thời kỳ đại dịch Covid-19 đã lên tới 1/9 trẻ”, Thạc sĩ Lân nhấn mạnh.

Thực trạng đáng lo ngại hiện nay là nhiều trẻ tăng động giảm chú ý chưa được can thiệp điều trị kịp thời. Nếu bỏ qua, ADHD có thể dẫn đến các hệ lụy nghiêm trọng như rối loạn chống đối, rối loạn hành vi, nghiện chất và các bệnh lý tâm thần khi trưởng thành. Nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Trung ương (2019-2021) khẳng định ADHD gây gánh nặng lớn cho gia đình và học đường. Tuy nhiên, không ít phụ huynh vẫn lầm tưởng đây chỉ là biểu hiện hiếu động thông thường, dẫn đến bỏ lỡ cơ hội thăm khám và điều trị sớm cho trẻ.

Thạc sĩ Hoàng Quốc Lân dẫn chứng một trường hợp lâm sàng điển hình: nam sinh D., 14 tuổi, được gia đình đưa đến khám vì hành vi chống đối và bùng nổ cảm xúc trong 6 tháng. Đáng tiếc, trẻ đã được chẩn đoán ADHD từ năm 6 tuổi nhưng không được điều trị. Gia đình tin rằng lớn lên trẻ sẽ tự điều chỉnh.

Hậu quả, D. xuất hiện nhiều hành vi tiêu cực: thách thức, cãi lời cha mẹ, xung đột với giáo viên, đánh nhau, hút thuốc, nghiện game và thậm chí lấy trộm đồ. Kết quả học tập sa sút nghiêm trọng.

“Qua thăm khám, trẻ khó duy trì sự chú ý, vận động liên tục, điểm SNAP-IV trên 90 bách phân vị. Trẻ được chẩn đoán rối loạn tăng động kèm rối loạn hành vi và cảm xúc theo ICD-10”, Thạc sĩ Lân thông tin.

Chuyên gia nhận định, trường hợp này đã bỏ lỡ “giai đoạn vàng” điều trị ADHD từ 3–7 tuổi dù được phát hiện sớm. Nghiên cứu cho thấy trì hoãn điều trị làm tăng nguy cơ thất bại học đường, mâu thuẫn gia đình và lệch chuẩn xã hội. “Việc bỏ lỡ giai đoạn vàng dẫn đến biểu hiện chống đối và xâm kích nghiêm trọng ở tuổi thiếu niên”, Thạc sĩ Lân cảnh báo.

Các chuyên gia khẳng định, phát hiện sớm và can thiệp đúng cách giúp trẻ ADHD cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống. Phụ huynh cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu bất thường như hiếu động quá mức so với bạn cùng trang lứa, giảm tập trung dẫn đến học tập sa sút, hoặc khó kiểm soát hành vi.

“ADHD không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân trẻ mà còn tác động đến gia đình và xã hội. Nếu không điều trị, nó có thể tiến triển thành rối loạn hành vi nghiêm trọng, ảnh hưởng học tập, các mối quan hệ và tăng nguy cơ rối loạn tâm thần khác khi trưởng thành. Do đó, phụ huynh cần quan sát kỹ, đưa trẻ đi khám khi có dấu hiệu bất thường và tuyệt đối không bỏ lỡ giai đoạn vàng từ 3–7 tuổi”, Thạc sĩ Hoàng Quốc Lân khuyến cáo.

Chuyên gia cũng cảnh báo, ADHD ở tuổi vị thành niên nếu không được xử lý kịp thời có thể dẫn đến hậu quả nặng nề với hành vi chống đối và xâm kích. Can thiệp sớm và đúng phương pháp không chỉ cải thiện triệu chứng mà còn ngăn ngừa nguy cơ tiến triển thành các rối loạn khác.

Việc quản lý ADHD hiệu quả cần dựa trên mô hình đa mô thức, kết hợp thuốc, trị liệu hành vi-nhận thức, huấn luyện kỹ năng kiểm soát cảm xúc, cùng sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình và nhà trường. Nâng cao nhận thức cho phụ huynh, giáo viên và cộng đồng là yếu tố then chốt để trẻ được tiếp cận điều trị kịp thời, giảm gánh nặng lâu dài và phát triển toàn diện.