Tự kỷ và các quan niệm sai lệch phổ biến, thời điểm nào nên đưa trẻ tới bác sĩ để can thiệp trong “giai đoạn then chốt”?

Hiện nay, dù nhận thức của cộng đồng về trẻ tự kỷ đã được nâng cao, nhưng không ít người vẫn còn kỳ thị hoặc hiểu sai về rối loạn phổ tự kỷ. Thậm chí, nhiều phụ huynh thường giấu kín việc con mắc tự kỷ vì e ngại bị xa lánh. Ít ai biết rằng, chính điều này càng khiến trẻ tự kỷ khó khăn hơn trong giao tiếp và hòa nhập cộng đồng, từ đó việc phát hiện và can thiệp trở nên trễ nải. Vậy đâu là những hiểu lầm phổ biến về tự kỷ và cần tiếp cận thế nào cho đúng?

Tự kỷ là bệnh: Đây là hiểu lầm thường gặp. Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân, thành viên Hội Tâm lý trị liệu Việt Nam, khẳng định: Tự kỷ không phải là bệnh. Tự kỷ là một dạng rối loạn phát triển thần kinh có cơ sở sinh học, chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố khác nhau. Dù chưa rõ nguyên nhân cụ thể, nhưng có giả thuyết cho thấy nó liên quan đến sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và tác động môi trường, như sức khỏe và thể chất của mẹ trong thai kỳ có thể ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ của trẻ.

Tự kỷ không phải bệnh như nhiều người vẫn nghĩ. Sự tương tác giữa di truyền và môi trường có thể dẫn đến những bất thường trong cấu trúc và chức năng não, ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp, tương tác xã hội và nhận thức của trẻ.

Tự kỷ có thể điều trị khỏi hoàn toàn: Hiện nay, nhiều lời mời chào, quảng cáo dịch vụ trị liệu, sản phẩm giúp điều trị khỏi hoàn toàn tự kỷ là không chính xác. Thạc sĩ Hoàng Quốc Lân cho biết, chưa xác định được nguyên nhân chính xác của tự kỷ nên không thể điều trị khỏi. Tự kỷ không phải bệnh mà là một rối loạn phát triển, đặc trưng bởi sự thiếu hụt trong tương tác giao tiếp và các hành vi định hình lặp lại. Dù không chữa được, rối loạn phổ tự kỷ hoàn toàn có thể trị liệu và mang lại kết quả tích cực, tùy vào giai đoạn phát hiện và can thiệp.

Trẻ tự kỷ là thiên tài: Đây là hiểu lầm phổ biến khiến nhiều phụ huynh bỏ lỡ cơ hội can thiệp sớm. Thạc sĩ Hoàng Quốc Lân giải thích, trẻ tự kỷ thường có tính rập khuôn, máy móc và phát triển thiên lệch về một năng khiếu nào đó, dễ bị nhầm tưởng là tài năng. Thực chất, đó là sự sao chép, ghi nhớ và làm theo một cách thiếu sáng tạo. Những trường hợp này không thể gọi là thiên tài, vì ngoài lĩnh vực đó, trẻ ít hứng thú với các vấn đề khác, gặp khó khăn trong giao tiếp, ứng xử xã hội và quản lý cảm xúc.

Không phải trẻ tự kỷ là thiên tài, đây là lầm tưởng làm mất cơ hội trị liệu trong giai đoạn vàng. Với trẻ tự kỷ có kỹ năng thiên bẩm, cha mẹ, nhà giáo dục hay chuyên gia tâm lý cần phát triển kỹ năng đó song song với việc giáo dục các kỹ năng khác, giúp trẻ phát triển toàn diện, hòa nhập xã hội và tự phục vụ bản thân.

Theo nghiên cứu và thống kê, tỷ lệ trẻ bị rối loạn phổ tự kỷ đang gia tăng, với bé trai có nguy cơ cao gấp 4 lần so với bé gái. Tại Việt Nam, Ths.BS Bùi Phương Thảo (khoa Tâm thần trẻ em, Bệnh viện Tâm thần ban ngày Mai Hương) cho biết, dù chưa có thống kê cụ thể, số trẻ tự kỷ gia tăng với khoảng 1% dân số, nhờ phương pháp chẩn đoán tốt hơn và nhận thức của phụ huynh được cải thiện.

Thạc sĩ Hoàng Quốc Lân chỉ ra rằng, mặc dù nhận thức về rối loạn phổ tự kỷ đã cải thiện, nhưng hầu hết trẻ vẫn được chẩn đoán sau 4 tuổi, trong khi tự kỷ có thể được chẩn đoán đáng tin cậy từ 2 tuổi.

Can thiệp và trị liệu trẻ tự kỷ cần tùy vào giai đoạn, kết hợp nhiều biện pháp khác nhau. Theo thạc sĩ Quốc Lân, can thiệp càng sớm càng tốt, lý tưởng nhất là giai đoạn vàng dưới 3 tuổi. Mỗi trẻ có kế hoạch can thiệp riêng dựa trên khó khăn và mức độ. Các nhóm can thiệp chính gồm: can thiệp hành vi, phát triển, trị liệu, y sinh học, tổng hợp và dựa trên gia đình.

Can thiệp sớm và đúng cách luôn song hành. Nếu phát hiện muộn, dù can thiệp đúng, hiệu quả không thể bằng can thiệp sớm. Nhiều trẻ phát hiện sớm với biểu hiện nhẹ, được can thiệp kịp thời cho kết quả tốt, giúp trẻ thích nghi, kết nối và giao tiếp với môi trường. Do vậy, vai trò của gia đình trong việc phát hiện sớm là vô cùng quan trọng. Khi thấy trẻ chậm nói, hành vi lặp lại, chậm đi, nhận thức kém (gọi tên không phản ứng)... hãy đi khám ngay. Với trẻ lớn hơn, nhà trường cũng đóng vai trò quan trọng trong phát hiện và phối hợp can thiệp. Tuy nhiên, đa số trẻ tự kỷ bộc lộ biểu hiện từ nhỏ; nếu phát hiện sau 5 tuổi, dù vẫn can thiệp được nhưng sẽ khó khăn hơn.