Tuổi dậy thì đầy thử thách: Nhận biết dấu hiệu trầm cảm ở con trẻ để không lặng lẽ bước qua tuổi thơ cô đơn

Nhiều phụ huynh vẫn nghĩ tuổi thiếu niên là quãng thời gian chỉ có tiếng cười và sự vô tư. Họ tin rằng, chỉ cần đảm bảo con ăn đủ, học đủ, ngủ đủ thì con sẽ lớn lên khỏe mạnh và hạnh phúc. Tuy nhiên, thế giới nội tâm của trẻ ở độ tuổi này phức tạp hơn thế rất nhiều.

Đây là giai đoạn của những biến động tâm lý thầm lặng nhưng mãnh liệt. Bên ngoài có thể là một đứa trẻ trầm lặng, nhưng bên trong là hàng trăm mối bận tâm đan xen: áp lực học tập, ngoại hình, các mối quan hệ bạn bè, và vị trí của mình trong mắt cha mẹ. Những điều tưởng nhỏ nhặt với người lớn lại có thể trở thành gánh nặng tâm lý, đẩy trẻ vào vòng xoáy lo âu, buồn bã và tự cô lập.

Ở tuổi 15 lẽ ra phải là những tháng ngày rực rỡ, vô tư và tràn đầy ước mơ. Thế nhưng, T.H. (Đắk Nông) lại đang bước qua tuổi trẻ với một tâm hồn nặng trĩu. Hai tháng qua, em không còn là chính mình. Mẹ em nhận thấy con dễ cáu gắt, nhưng đằng sau sự nóng nảy ấy là một bầu trời u ám mà ít ai thấu hiểu.

Tuổi mới lớn, trẻ cũng có nhiều áp lực không thể nói với ai. (Ảnh minh họa).

Em không còn hào hứng với những sở thích cũ. Những niềm vui dường như đã rơi rụng giữa những lo toan không đáng thuộc về lứa tuổi này. Em thường xuyên thu mình trong phòng, ăn uống qua loa, đêm trằn trọc khó ngủ. Cả thể chất lẫn tinh thần của em đều kiệt quệ.

“Con sợ không đậu tuyển sinh”, “Con sợ làm ba mẹ thất vọng”, “Con sợ nhà không có đủ tiền cho con đi học tiếp” – những nỗi sợ dồn dập như những con sóng nhỏ, cuộn trào thành cơn bão lớn, nhấn chìm em trong cảm giác tội lỗi và bất lực. Em tự nhận thấy bản thân vô dụng và đánh giá mình thấp kém hơn tất cả.

ThS. Tâm lý Phùng Thị Lụa – Phòng khám chất lượng cao Tâm lý, Bệnh viện Nhi đồng 2 cho biết, sau quá trình đánh giá, T.H. được chẩn đoán mắc rối loạn hỗn hợp lo âu và trầm cảm. Đây là một rối loạn tâm lý phổ biến ở lứa tuổi học trò nhưng thường bị bỏ qua vì những biểu hiện dễ nhầm lẫn với tâm sinh lý tuổi dậy thì.

Phác đồ điều trị cho T.H. bao gồm trị liệu tâm lý kết hợp với can thiệp Y học cổ truyền. Tùy vào tiến triển, trong những tuần tới, bác sĩ có thể hội chẩn cùng bác sĩ tâm thần nhi để cân nhắc sử dụng thuốc nếu cần.

Đây chỉ là một trong số rất nhiều trường hợp điển hình cho thấy trẻ có thể rơi vào rối loạn tâm thần một cách âm thầm, nếu người lớn không kịp thời nhận diện và hỗ trợ.

Theo ThS. Phùng Thị Lụa, trẻ em tuổi dậy thì thường là nhóm chịu nhiều áp lực tâm lý nhất. Bà gọi đây là “giai đoạn khủng hoảng thiếu niên”, khi tâm sinh lý và nội tiết tố thay đổi mạnh mẽ, dẫn đến những biến đổi rõ rệt về tính khí và hành vi. “Trẻ muốn tách khỏi cha mẹ để thể hiện sự độc lập, muốn tự quyết định, nhưng lại thiếu kinh nghiệm sống để xử lý vấn đề. Sự thay đổi hormone cũng khiến trẻ dễ cáu gắt, khó kiểm soát cảm xúc, tâm trạng lên xuống thất thường”, ThS. Lụa chia sẻ.

Trẻ em tuổi dậy thì thường là nhóm chịu nhiều áp lực tâm lý nhất. (Ảnh: FPBV)

Thực tế tại Phòng khám tâm lý Bệnh viện Nhi đồng 2 cho thấy, số trẻ đến khám vì rối loạn tâm lý đang có xu hướng tăng qua từng năm. Đây là hồi chuông cảnh báo về sức khỏe tâm thần của trẻ em và thanh thiếu niên trước nhiều yếu tố áp lực trong xã hội hiện đại.

ThS. Lụa lý giải: “Áp lực tâm lý ở trẻ thường bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân như kết quả học tập, thi cử, kỳ vọng cao từ gia đình và bản thân. Nhiều trẻ sống trong môi trường thiếu tình cảm, cha mẹ ly hôn, bất hòa hoặc quá bận rộn. Một số khác sang chấn do mất người thân, bị bạo lực học đường, lạm dụng chất kích thích hoặc thậm chí là xâm hại tình dục”.

Tuổi dậy thì không chỉ là hành trình phát triển thể chất, mà còn là quá trình định hình tâm hồn. Khi đối diện với áp lực, điều trẻ cần không phải là lời quát mắng hay sự thờ ơ, mà là một cái ôm, một cuộc trò chuyện chân thành và ánh mắt tin tưởng từ người lớn. Sự quan sát và đồng hành của cha mẹ, thầy cô chính là chìa khóa giúp trẻ vượt qua khủng hoảng.

“Trẻ thường không tự nhận ra mình đang gặp vấn đề tâm lý, hoặc khó tìm cách bày tỏ. Phụ huynh và thầy cô cần nhạy cảm với các biểu hiện bất thường trong hành vi và cảm xúc của trẻ”, ThS. Lụa nhấn mạnh.

Các dấu hiệu đáng lưu ý bao gồm: thay đổi tính tình, dễ cáu gắt, buồn bã kéo dài, chán ăn, mất ngủ, lo lắng quá mức, mệt mỏi, hồi hộp, khó thở, đau đầu, mất hứng thú với hoạt động yêu thích, tránh tiếp xúc xã hội, thu mình trong phòng, giảm chú ý và đặc biệt là xuất hiện ý nghĩ tự làm hại bản thân.

Việc nhận diện sớm không chỉ giúp phát hiện bệnh kịp thời mà còn mở ra cánh cửa để trẻ được lắng nghe và hỗ trợ đúng cách. ThS. Lụa khuyên: “Phụ huynh đừng vội áp đặt hay trách mắng khi con có biểu hiện khác thường. Hãy bắt đầu bằng những cuộc trò chuyện nhẹ nhàng để thấu hiểu tâm tư con. Trò chuyện mỗi ngày là cách hiệu quả để kết nối và phát hiện sớm những biến động cảm xúc, từ đó can thiệp kịp thời”.

Có người sẵn sàng lắng nghe và dìu dắt, các em sẽ có thêm một điểm tựa để vượt qua sóng gió tuổi trẻ. (Ảnh minh họa).

Bên cạnh đó, cha mẹ nên hướng dẫn con kỹ năng nhận diện và điều chỉnh cảm xúc. Khi trẻ biết gọi tên cảm xúc của mình như bực bội, thất vọng hay lo lắng, trẻ sẽ học được cách kiểm soát chúng trước khi cảm xúc vượt khỏi tầm tay.

Việc giúp trẻ tìm thấy giá trị bản thân từ lòng yêu thương, sự tự tin và tinh thần trách nhiệm sẽ góp phần xây dựng nền tảng tinh thần vững vàng. Từ đó, trẻ có thể thiết lập các mối quan hệ lành mạnh và có động lực trong học tập, cuộc sống.

Quan trọng không kém, cha mẹ cần dạy con kỹ năng tự giải quyết vấn đề – một năng lực cần thiết để trưởng thành. Khi trẻ biết cách vượt qua khó khăn bằng chính nỗ lực của mình, trẻ sẽ tự tin hơn, ít phụ thuộc và có khả năng đối mặt với các cú sốc tâm lý trong tương lai.

“Tuổi dậy thì là giai đoạn khủng hoảng tự nhiên, nhưng nếu được đồng hành đúng cách, trẻ sẽ vượt qua nhẹ nhàng và phát triển toàn diện. Đừng chờ đến khi trẻ có hành vi tiêu cực mới tìm hỗ trợ. Chăm sóc sức khỏe tâm lý cũng quan trọng không kém chăm sóc thể chất”, ThS. Lụa nói.

Không thể phủ nhận tuổi dậy thì đầy biến động và thử thách. Đây là hành trình trẻ tự khám phá, tự khẳng định, đôi khi lạc lối và bối rối. Nhưng nếu có người đồng hành, không phán xét, không áp đặt, mà sẵn sàng lắng nghe và dìu dắt, các em sẽ có thêm điểm tựa vững chắc để vượt qua sóng gió.

“Chúng ta không thể chọn thay con đường đi cho con, nhưng có thể chọn cách đi cùng con một đoạn trong kiên nhẫn, yêu thương và thấu hiểu”, ThS. Phùng Thị Lụa nhắn nhủ.