Trái cây dân dã một thời, nay thành món ngon độc đáo Tây Nam Bộ, khan hiếm dù có tiền chưa chắc mua được.

Trái quách - cái tên nghe lạ tai nhưng lại là đặc sản gắn bó máu thịt với đời sống miền Tây sông nước. Loại quả này phổ biến ở nhiều tỉnh thành như Vĩnh Long, Cần Thơ, Đồng Tháp, An Giang và từ lâu đã trở thành món ăn vặt giải nhiệt, thậm chí là vị thuốc quen thuộc trong Đông y.

Hương vị của trái quách được xem là "kén" người thưởng thức. Lần đầu nếm thử, nhiều người có thể nhăn mặt khó chịu. Thế nhưng, một khi đã quen, hương vị đặc trưng ấy lại gây thương nhớ khó quên, khiến họ phải tìm mua mỗi khi vào mùa.

Quách là quả của cây quách (hay còn gọi cần thăng), thuộc họ cam. Cây thân gỗ nhỏ, xù xì, tán rộng, có khả năng chịu hạn tốt và tuổi thọ cao. Sau khi trồng từ 4 đến 7 năm, cây mới bắt đầu cho trái. Lá cây không cuống, mọc đối xứng. Hoa quách nhỏ, màu sắc đa dạng từ hồng tím, xanh lục đến trắng kem, thường mọc đơn lẻ ở kẽ lá.

Trong các khu vườn cổ ở Nam Bộ, cây quách thường được trồng xen cùng dừa, mít, xoài không nhằm mục đích kinh doanh mà chủ yếu để lấy bóng mát và phục vụ bữa ăn gia đình.

Đặc điểm nhận dạng của trái quách là lớp vỏ cứng, sần sùi, chuyển sang màu nâu xám khi chín. Ruột bên trong có màu nâu sẫm, dẻo, tỏa mùi thơm mạnh và rất đặc trưng. Quả chín có vị chua nồng, dễ khiến người chưa quen cảm thấy khó chịu. Khi chín hoàn toàn, quách có vị chua ngọt dịu, phảng phất hương vị lên men. Quả vừa chín tới thì lại ngọt bùi.

Trước đây, quách gần như không có giá trị thương mại. Vào mùa, trái rụng đầy gốc, người dân chỉ hái ăn trong nhà hoặc làm thức ăn cho gia súc. Việc mua bán rất hạn chế và quách hiếm khi xuất hiện tại các chợ.

Sự khan hiếm của trái quách ngày nay bắt nguồn từ nhiều lý do. Quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng đã khiến nhiều vườn quách lâu năm bị chặt bỏ để nhường chỗ cho các loại cây ăn trái mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn.

Cây quách sinh trưởng chậm, khó nhân giống đại trà và thời gian từ lúc trồng đến khi cho trái ổn định khá dài. Bên cạnh đó, loại cây này hầu như không được canh tác theo quy mô lớn.

Nguồn cung quách trên thị trường hiện chủ yếu phụ thuộc vào những cây lâu năm trong vườn nhà dân. Sản lượng hàng năm không nhiều và bị ảnh hưởng lớn bởi thời tiết. Mùa quách thường ngắn, chỉ kéo dài vài tháng, khiến việc tìm mua càng thêm khó khăn.

Chính vì vậy, không phải năm nào người tiêu dùng cũng dễ dàng mua được quách. Có thời điểm, dù sẵn sàng trả giá cao, họ vẫn phải chờ đợi hoặc nhờ người quen ở quê tìm giúp.

Cách thưởng thức quách phổ biến nhất ở miền Tây là lấy phần thịt quả trộn với đường, có thể thêm đá bào hoặc nước cốt dừa. Nước quách có màu sẫm, hương thơm đậm, được nhiều người ưa chuộng như một thức uống giải khát tuyệt vời trong ngày hè.

Khi ăn, người ta thường dùng dao bổ hoặc đập nhẹ trái quách lên bề mặt cứng cho vỏ nứt ra. Phần thịt quả màu nâu sậm bên trong được trộn với đá, đường và thưởng thức ngay.

Trong ẩm thực miền Tây, trái quách không chỉ được ăn đơn giản mà còn được sáng tạo thành nhiều món ăn đậm chất bản địa. Nổi bật là món quách ghém mắm - một sự kết hợp tinh tế giữa vị chua thanh của quách và vị mặn đậm đà của mắm cá đồng. Cơm quách được cuốn cùng các loại rau sống đặc trưng như bông súng, chuối chát rồi chấm mắm pha chế.

Một món ăn khác giúp "nâng tầm" trái quách là lẩu gà nấu quách. Phần cơm quách được dùng để tạo vị chua dịu tự nhiên cho nước dùng, thay thế cho me hay giấm. Kết hợp với thịt gà, nước lẩu trở nên thanh ngọt, thơm ngon khó cưỡng.

Ít người biết rằng, trái quách rất giàu vitamin C, chất xơ, flavonoid và tanin. Theo Đông y, quách có tác dụng hỗ trợ tiêu hóa, thanh nhiệt và tăng cường sức đề kháng. Chính sự sáng tạo trong chế biến đã giúp loại quả này vượt khỏi khuôn khổ một thứ quả quê, trở thành nguyên liệu đặc sắc trong nền ẩm thực địa phương.

Trong đời sống nông thôn Nam Bộ trước đây, hình ảnh hái quách, đập vỏ và chế biến thành những món ăn dân dã đã trở nên vô cùng quen thuộc.

Những năm gần đây, cùng với xu hướng tìm về ẩm thực bản địa, trái quách ngày càng được chú ý hơn. Từ một loại quả vô danh, quách giờ đã xuất hiện trong nhiều bài giới thiệu đặc sản và được người tiêu dùng thành thị săn lùng.

Để mua được quách ngon, nhiều người phải đặt trước từ đầu mùa hoặc nhờ người thân ở quê giữ hộ. Một số cây quách lâu năm thậm chí đã "có khách quen", chỉ bán cho một số người nhất định mỗi mùa. Hiện tại, giá trái quách dao động từ 30.000 đến 50.000 đồng/kg.

Từ một loại quả chỉ quen thuộc trong vườn nhà, trái quách nay đã trở thành đặc sản được nhiều người biết đến của vùng miền Tây sông nước.

Nếu có dịp du lịch miền Tây, đặc biệt là các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long, bạn hãy thử tìm mua quách tại các chợ quê hoặc hỏi trực tiếp người dân địa phương để thưởng thức hương vị nguyên bản. Ngày nay, quách cũng được rao bán theo mùa trên các sàn thương mại điện tử, mở ra cơ hội trải nghiệm đặc sản lạ vị, dân dã này cho đông đảo thực khách.