Làm cha mẹ trẻ tự kỷ: Chuyên gia chia sẻ cách xóa tan lo lắng, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hỗ trợ điều trị

Khoảnh khắc lần đầu nghe đến hai chữ "tự kỷ" gắn với con mình thường khiến không ít phụ huynh "chững lại". Đó không chỉ là một chẩn đoán y khoa, mà còn là điểm khởi đầu cho một hành trình dài với nhiều lo âu, áp lực và cả những hiểu lầm cần được tháo gỡ.

Theo Thạc sĩ Tâm lý Đinh Thị Lan (SN 1994) - chuyên gia can thiệp nhiều năm kinh nghiệm, sai lầm phổ biến nhất hiện nay của cha mẹ là coi rối loạn phổ tự kỷ như một "căn bệnh" có thể chữa khỏi hoàn toàn. Nhiều người đặt mục tiêu làm sao để con "hết tự kỷ", trong khi thực tế đây là một dạng phát triển thần kinh khác biệt, không phải bệnh cấp tính có thể điều trị dứt điểm.

Chuyên gia cũng chỉ ra tâm lý so sánh con với trẻ khác về mặt kỹ năng vô tình tạo thêm trở ngại cho quá trình trưởng thành của trẻ. Việc nóng vội, áp dụng đồng thời nhiều phương pháp can thiệp khác nhau sẽ khiến lộ trình phát triển của con thiếu tính khoa học và nhất quán.

Góc nhìn chuyên môn nhấn mạnh: mục tiêu không nằm ở việc "xóa bỏ" tự kỷ, mà là giúp trẻ phát triển tối đa tiềm năng. Trọng tâm là cải thiện giao tiếp, tăng cường tương tác xã hội, xây dựng kỹ năng tự lập và giảm thiểu khó khăn về hành vi, cảm xúc. Tuy nhiên, nhiều phụ huynh vẫn rơi vào vòng xoáy tìm kiếm các phương pháp "thần tốc" chưa được kiểm chứng.

Phản ứng ban đầu khi phát hiện dấu hiệu bất thường ở con đóng vai trò then chốt. ThS. Lan khuyến cáo: thay vì tự chẩn đoán qua mạng hay chờ đợi hy vọng trẻ lớn lên sẽ tự hết, phụ huynh cần đưa con đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá toàn diện về tâm lý, ngôn ngữ và phát triển càng sớm càng tốt.

Can thiệp sớm không đồng nghĩa với vội vàng hay hoảng loạn. "Nhiều gia đình cho con đi nhiều nơi, thử nhiều phương pháp cùng lúc, dẫn đến quá tải và thiếu hiệu quả. Chỉ cần 1-2 hướng can thiệp phù hợp, có định hướng rõ ràng là đủ", ThS. Lan chia sẻ.

Khái niệm "can thiệp sớm" cũng thường bị hiểu sai theo hướng cực đoan. Can thiệp đúng phải dựa trên mức phát triển hiện tại của từng trẻ, với mục tiêu cụ thể và có thể đo lường được. Trong đó, giao tiếp luôn là ưu tiên hàng đầu - nền tảng cho mọi kỹ năng khác, tiếp đến là tương tác xã hội và kỹ năng tự lập.

Áp lực "ở bên con mọi lúc" có thể phản tác dụng. Kiểm soát quá mức, làm thay hay can thiệp liên tục vô tình tước đi cơ hội phát triển tính chủ động của trẻ. "Không phải cứ ở cạnh là tốt. Quan trọng là biết khi nào nên hỗ trợ và khi nào nên lùi lại làm hậu phương", ThS. Lan nhấn mạnh.

Thay vì kiểm soát, phụ huynh nên tạo điều kiện để trẻ được thử, được sai và học từ chính trải nghiệm. Đây là cách giúp trẻ hình thành sự tự tin và khả năng thích nghi.

Một sai lầm khác là ép trẻ hòa nhập khi chưa sẵn sàng hoặc đặt mục tiêu giống trẻ bình thường. "Hòa nhập không phải là có mặt trong một môi trường, mà là có khả năng tham gia và tương tác trong môi trường đó", chuyên gia lý giải. Ép buộc chỉ khiến khoảng cách giữa trẻ và thế giới xung quanh thêm rộng.

Chính cha mẹ cũng là đối tượng dễ tổn thương trong hành trình này. Nhiều người rơi vào trạng thái kiệt sức, thậm chí trầm cảm do áp lực kéo dài. Việc lo lắng quá mức, tự cô lập hoặc ôm đồm mọi trách nhiệm khiến họ nhanh chóng cạn kiệt năng lượng.

Để duy trì sức bền tinh thần, điều đầu tiên là chấp nhận thực tế một cách cân bằng. Cha mẹ cần mở lòng, tham gia nhóm hỗ trợ, chia sẻ với người cùng hoàn cảnh và đặc biệt, dành thời gian cho chính mình. "Chỉ khi bố mẹ vững tâm thì mới có đủ sức đồng hành cùng con", ThS. Lan nói.

Chăm sóc sức khỏe tinh thần không có nghĩa là "không được buồn" hay "không được stress", mà là nhận diện cảm xúc và không trút những cảm xúc tiêu cực lên con trẻ. Sự bình tĩnh của cha mẹ chính là môi trường an toàn nhất để trẻ phát triển.

Trong bối cảnh công nghệ bùng nổ, nhiều phụ huynh băn khoăn về vai trò của trí tuệ nhân tạo (AI) trong hỗ trợ trẻ tự kỷ. ThS. Lan cho biết AI đang mở ra cơ hội tích cực, từ hỗ trợ phát triển giao tiếp, nhận diện cảm xúc đến cá nhân hóa bài học theo tốc độ riêng của trẻ.

Tuy nhiên, chuyên gia nhấn mạnh AI không thể thay thế hoàn toàn vai trò con người. "Hiệu quả nhất vẫn là sự kết hợp giữa công nghệ, chuyên gia và gia đình". Công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, cốt lõi vẫn là sự thấu hiểu và đồng hành lâu dài của người lớn.

Hành trình cùng trẻ tự kỷ không phải một cuộc đua hay có "đường tắt". Đó là con đường bền bỉ, nơi mỗi tiến bộ dù nhỏ cũng đều có ý nghĩa. Điều trẻ cần nhất không phải phương pháp kỳ diệu, mà là người lớn đủ kiên nhẫn, đủ hiểu và sẵn sàng đi cùng con trong một chặng đường dài.