Quả quê bỏ phí giờ là hàng hiếm phố thị tầm 100 ngàn/ký, xuống giống một đợt nhưng thu hái bền bỉ qua vô số mùa vụ.

Bước vào thời điểm tháng 7 và tháng 8, khi những cơn mưa mùa hạ tưới mát các cánh rừng Tây Bắc, người dân tại các tỉnh Sơn La, Điện Biên và Lai Châu lại tất bật bước vào mùa thu hoạch hạt mắc ten. Từng là một loại cây mọc dại ít người biết đến, mắc ten hiện nay đã vươn mình trở thành cây trồng chủ lực, mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững cho nhiều hộ gia đình vùng cao.

Nhờ khả năng chịu hạn tốt và thích nghi hoàn hảo với khí hậu mát mẻ trên các triền đồi dốc, cây mắc ten đang dần thay thế nhiều diện tích nông nghiệp kém hiệu quả. Tại các vùng trọng điểm của Tây Bắc, xu hướng chuyển đổi từ nương rẫy sang trồng mắc ten đang tăng mạnh, không chỉ giúp phủ xanh đất trống mà còn đảm bảo nguồn thu nhập ổn định cho đồng bào dân tộc.

Đặc điểm nhận diện quả mắc ten là lớp vỏ xanh khi còn non và chuyển sang màu nâu sẫm lúc về già. Ẩn sau lớp vỏ cứng cáp là phần nhân trắng ngà đầy hấp dẫn. Quy trình sơ chế đòi hỏi sự tỉ mỉ khi người dân phải tách bỏ lớp vỏ ngoài, sau đó dùng dụng cụ chuyên dụng để nứt vỏ hạt mới có thể lấy được phần nhân bên trong.

Hạt mắc ten chinh phục thực khách bởi hương vị đặc trưng không lẫn với bất kỳ loại hạt nào khác. Với độ béo bùi tự nhiên cùng vị ngọt thanh dịu nhẹ, mắc ten thường được ví như hạt dẻ nhưng sở hữu độ ngậy đậm đà hơn hẳn. Khi được rang chín, hương thơm quyến rũ lan tỏa cùng cảm giác tan chảy như bơ trong miệng khiến loại đặc sản này ngày càng được ưa chuộng.

Trong văn hóa ẩm thực vùng cao, mắc ten là nguyên liệu đa năng. Bên cạnh cách ăn truyền thống là luộc hoặc rang để làm món ăn vặt, hạt mắc ten còn được dùng để chế biến sữa hạt dinh dưỡng, nấu cháo, hầm cùng gà, xương hoặc làm nhân bánh. Vị béo tự nhiên của hạt giúp nâng tầm hương vị món ăn mà không cần lạm dụng quá nhiều gia vị công nghiệp.

Theo kinh nghiệm của những người làm vườn lâu năm, "thời điểm vàng" để thu hoạch mắc ten là từ cuối tháng 7 đến hết tháng 8. Đây là lúc hạt đạt độ chín muồi nhất, cho chất lượng nhân thơm ngon và giàu dinh dưỡng. Nếu để quá sang tháng 9, hạt dễ nảy mầm, khiến độ béo giảm sút và mất đi hương vị đặc trưng vốn có.

Tại các thủ phủ mắc ten như Sơn La và Điện Biên, mô hình trồng xen canh mắc ten với các loại cây ăn quả đang mang lại hiệu quả kép trên cùng một diện tích đất. Thông thường, sau khoảng 4-5 năm trồng cây sẽ bắt đầu cho quả bói và từ năm thứ 7 trở đi, năng suất sẽ đạt đỉnh, cho phép thu hoạch liên tục trong nhiều thập kỷ.

Sức hút của cây mắc ten còn đến từ quy trình chăm sóc đơn giản, không đòi hỏi kỹ thuật quá phức tạp. Chỉ cần chú trọng làm cỏ và bón phân hữu cơ trong giai đoạn đầu, khi cây đã trưởng thành với bộ rễ cắm sâu, mắc ten có thể chống chọi tốt với thời tiết khắc nghiệt. Đây chính là lý do khiến diện tích trồng mắc ten đang mở rộng nhanh chóng trên các diện tích đất dốc trước đây vốn chỉ trồng ngô, sắn.

Để nâng cao giá trị thương mại, nhiều hộ sản xuất hiện nay không chỉ dừng lại ở việc bán quả tươi mà đã chủ động đầu tư máy sấy, máy tách vỏ để đóng gói thành phẩm chuyên nghiệp. Sự chuyên môn hóa trong khâu chế biến giúp mắc ten Tây Bắc dễ dàng tiếp cận các thị trường khó tính. Ngay từ đầu mùa, thương lái từ khắp nơi đã đổ về tận vườn thu mua, tạo nên không khí mua bán nhộn nhịp.

Trên thị trường hiện nay, các sản phẩm mắc ten rất đa dạng từ quả tươi, hạt sấy nguyên vỏ đến nhân tách sẵn với giá dao động từ 50.000 đến 100.000 đồng/kg. Trong bối cảnh người tiêu dùng tại các đô thị lớn ngày càng quan tâm đến thực phẩm sạch và hạt dinh dưỡng, mắc ten Tây Bắc đang trở thành mặt hàng "thời thượng", hứa hẹn tiềm năng tăng trưởng mạnh mẽ trong tương lai.