Trái dại ven đường từng bị bỏ quên nay đắt khách 55.000đ/kg tại phố, gieo giống một đợt thu lợi suốt quãng thời gian dài

Trong xu hướng tìm về những giá trị truyền thống và nông sản sạch, trái bình bát – loại quả từng gắn liền với ký ức tuổi thơ của biết bao thế hệ người Việt – đang bất ngờ "lên ngôi" và trở thành đặc sản được săn đón tại các thành phố lớn. Vốn là loài cây mọc hoang dại ven bờ rào, kênh rạch hay những vùng đất ngập mặn ở miền Tây và miền Trung, bình bát ngày nay không còn là loại quả "không ai ngó ngàng" mà đã mang lại giá trị kinh tế bất ngờ nhờ hương vị lạ miệng và hoàn toàn tự nhiên.

Bình bát (tên khoa học là Annona reticulata) thuộc họ Na, sở hữu sức sống mãnh liệt với khả năng chịu phèn và ngập lụt cực tốt. Chính vì vậy, hình ảnh những tán cây xanh mướt soi bóng bên dòng kênh, ao hồ đã trở thành một phần linh hồn của vùng sông nước Nam Bộ và các dải đất miền Trung nắng gió.

Về ngoại hình, quả bình bát có nhiều nét tương đồng với mãng cầu xiêm nhưng kích thước nhỏ hơn và lớp vỏ trơn nhẵn, hoàn toàn không có gai. Khi còn non, quả có màu xanh nhạt, chuyển sang xanh đậm lúc già và khoác lên mình lớp áo vàng rực khi chín mọng. Mùa thu hoạch bình bát thường kéo dài từ tháng 4 đến tháng 8, rộ nhất là thời điểm sau những cơn mưa đầu hạ, khi những chùm quả chín tỏa hương thơm nồng nàn đặc trưng.

Điểm thu hút nhất của bình bát chính là mùi hương nồng nàn có thể cảm nhận được từ xa. Khi bổ đôi, phần thịt quả vàng óng hiện ra với các múi dẻo mịn, mang vị ngọt thanh xen chút chua nhẹ đầy kích thích. Khác với sự ngọt sắc của nhiều loại trái cây hiện đại, bình bát mang lại cảm giác thanh mát, dễ chịu, gợi nhớ về hương vị tinh khôi của làng quê xưa.

Cách thưởng thức bình bát cũng rất đa dạng và thú vị. Nếu người dân quê thích ăn trực tiếp khi quả chín mềm thì tại các quán xá thành thị, món "bình bát dầm đường đá" lại trở thành thức uống giải nhiệt "hot trend". Thịt quả sau khi tách hạt được trộn cùng đường và đá lạnh, tạo nên một hỗn hợp thơm ngon, sảng khoái. Không dừng lại ở đó, loại trái cây dân dã này còn được nâng tầm thành các món sinh tố, kem, mứt hay món tráng miệng cao cấp, mang đến trải nghiệm ẩm thực mới lạ cho thực khách.

Từng có thời gian cây bình bát bị xem nhẹ, thậm chí bị chặt bỏ để nhường chỗ cho các loại cây ăn trái khác. Tuy nhiên, khi nhu cầu tiêu dùng đặc sản bản địa tăng cao, trái bình bát đã "lội ngược dòng" ngoạn mục. Trên các chợ mạng và cửa hàng nông sản, loại quả này hiện được rao bán với mức giá từ 55.000 đồng/kg, đối với những quả tuyển chọn mẫu mã đẹp, mức giá có thể còn cao hơn, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho nhiều hộ dân.

Nhận thấy tiềm năng kinh tế, nhiều nhà vườn hiện nay đã bắt đầu quy hoạch trồng bình bát một cách bài bản thay vì chỉ khai thác tự nhiên. Đây là loại cây cực kỳ dễ tính, ít sâu bệnh và không tốn nhiều công chăm sóc. Đặc biệt, bình bát phát triển rất tốt trong môi trường nhiệt đới nóng ẩm, phù hợp với những vùng đất khó canh tác như đất phèn hay đất ven sông thường xuyên bị ngập úng.

Quy trình nhân giống bình bát chủ yếu dựa vào phương pháp gieo hạt với tỷ lệ thành công rất cao. Hạt từ quả chín sau khi xử lý sẽ được gieo vào bầu đất, sau vài tuần sẽ nảy mầm thành cây con. Khi cây đạt độ cao từ 30–50 cm là có thể đưa ra vườn trồng. Với ưu điểm bộ rễ khỏe, bám chắc, bình bát không chỉ cho trái mà còn được trồng ven kênh mương để chống sạt lở đất hoặc làm gốc ghép cho các giống mãng cầu khác.

Thông thường, sau khoảng 3–4 năm canh tác, cây bắt đầu cho những lứa quả đầu tiên. Với sự kết hợp giữa giá trị kinh tế, công dụng giải nhiệt và ý nghĩa bảo vệ môi trường, trái bình bát đang khẳng định vị thế là một trong những loại đặc sản dân dã đáng giá nhất của nông sản Việt hiện nay.