Làng cổ ngoại thành Hà Nội với gần trăm ngôi nhà trăm tuổi từng được báo chí Mỹ đưa tin

Làng Đông Ngạc (phường Đông Ngạc, Hà Nội) là một điểm đến cổ kính với lịch sử hàng trăm năm, nơi lưu giữ nguyên vẹn những nếp sống văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Vào năm 2019, cây bút Ronan O'Connell của CNN (Mỹ) đã giới thiệu: "Nằm ở ngoại ô Hà Nội, thường vắng bóng trong các danh sách du lịch, ngôi làng khoa bảng hàng nghìn năm tuổi này hầu như không thay đổi qua nhiều thế kỷ".

Đông Ngạc là một trong những "làng trong phố" hiếm hoi của Thủ đô, nơi những nét hiện đại và cổ xưa đan xen một cách hài hòa.

Ngôi làng nhiều tiến sĩ nhất đất Kinh kỳ

Làng Đông Ngạc, hay còn gọi là Kẻ Vẽ, nổi tiếng với câu truyền miệng "Đất Kẻ Giàn, quan Kẻ Vẽ". Danh xưng "quan Kẻ Vẽ" bắt nguồn từ truyền thống hiếu học lâu đời, nơi sản sinh ra nhiều bậc hiền tài ra giúp nước.

Ông Lê Văn Đôn, Trưởng Ban quản lý di tích đình Vẽ, cho biết: "Đông Ngạc được mệnh danh là làng tiến sĩ khi có số người đỗ tiến sĩ nhiều nhất Hà Nội, đứng thứ ba cả nước. Theo văn bia tại đình, làng có 22 vị tiến sĩ được ghi danh, chưa kể nhiều thám hoa, bảng nhãn và cử nhân khác".

Bốn dòng họ lớn lâu đời nhất làng là Phan, Phạm, Đỗ và Nguyễn. Đến thế kỷ 18, làng đón thêm họ Hoàng. Dòng họ nào cũng có người đỗ đạt cao qua các triều đại.

Người khai khoa cho truyền thống khoa bảng là Lưỡng triều tiến sĩ Phan Phu Tiên. Ông đỗ Thái học sinh năm 1393 dưới thời Trần và sau đó đỗ tiến sĩ lần thứ hai khi nhà Lê mở khoa thi.

Ông Phạm Quang Vinh (59 tuổi), người am hiểu về làng, chia sẻ thêm: "Đông Ngạc xưa không chỉ có quan lại mà còn nổi tiếng với nhiều thầy đồ. Nhiều người đỗ đạt chọn nghiệp dạy học, mở lớp truyền chữ. Tiếng trẻ học bài, tiếng thầy giảng bài vang khắp làng. Không ít danh nhân từ các vùng khác từng là học trò của thầy làng Vẽ".

Lưu giữ những ngôi nhà cổ trăm năm tuổi

Làng Đông Ngạc có cấu trúc đặc biệt, nằm gọn giữa đường đê và trục đường Kẻ Vẽ sầm uất. Làng không có cổng làng truyền thống mà được quy hoạch theo kiểu bàn cờ, với các ngõ thẳng tắp, thông suốt với nhau như xương cá.

Mỗi ngõ thường có hai cổng: cổng Cái phía trước và cổng Đồng phía sau. Thời xưa, cổng làng được đóng kín vào ban đêm, có tần đinh canh gác, tuân thủ quy định "nội bất xuất, ngoại bất nhập" để đảm bảo an ninh.

Ngày nay, Đông Ngạc là điểm giao thoa giữa cũ và mới. Nhiều gia đình vẫn gìn giữ những chiếc cổng cổ bằng gạch thất, vôi vữa, với kiến trúc hình tháp bút, nghiên mực - biểu tượng cho truyền thống hiếu học.

Làng hiện còn khoảng 100 ngôi nhà cổ trên 100 năm tuổi, trong đó nhiều nhà gỗ chạm khắc tinh xảo vẫn nguyên vẹn. Nhà thờ họ Phan, với tuổi đời hơn 400 năm, là công trình lâu đời nhất.

Anh Phan Ngọc Tú (48 tuổi), người trông coi nhà thờ, cho biết: "Nơi đây còn lưu giữ nhiều cổ vật, hoành phi, câu đối quý giá. Gian hậu tế cơ bản vẫn giữ nguyên kiến trúc ban đầu dù đã qua một số lần tu bổ".

Di tích lịch sử và văn hóa đặc sắc

Đông Ngạc còn là địa điểm gắn với nhiều sự kiện cách mạng quan trọng. Ngôi nhà của gia đình cụ Phạm Thị Thiền từng là nơi cất giấu tài liệu, hội họp của các đồng chí như Hoàng Văn Thụ, Lê Quang Đạo, phục vụ Xứ ủy Bắc Kỳ giai đoạn 1939-1945.

Đình Đông Ngạc (đình Vẽ) được xây dựng từ thời Lê - Nguyễn, có tuổi đời gần 400 năm. Ông Lê Văn Đôn chia sẻ: "Đình là nơi thờ Thành hoàng làng cùng các vị thiên thần, nhân thần và địa thần, mang đậm kiến trúc truyền thống Bắc Bộ".

Dù đã qua nhiều lần tu tạo, đình Vẽ vẫn giữ được vẻ bề thế, cổ kính. Lễ hội đình làng được tổ chức từ mùng 8 đến 11 tháng 2 âm lịch hằng năm, là dịp sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng, gìn giữ mạch nguồn truyền thống cho làng cổ Đông Ngạc.